Jeleń szlachetny

Występowanie

W Polsce jeleń zasiedla wszystkie większe kompleksy leśne zarówno w górach, jak i na niżu. Jest zwierzęciem lasostepu. Najczęściej można go spotkać w kompleksach leśnych otoczonych polami uprawnymi i łąkami. W górach wychodzi latem ponad górną granicę lasu. Jelenie wykazują wyraźną zmienność sezonową w wyborze środowiska. Wiosną często penetrują łąki i szuwary, latem i jesienią lasy liściaste z udziałem dębów i buka, zimą natomiast ich najważniejszą ostoje stanowią drzewostany iglaste.

Morfologia

Jelenie wyróżniają się szlachetną, harmonijną budową ciała. Największe jelenie w Europie występują na Bałkanach. Średnia masa bułgarskich byków w wieku 4-7 lat wynosiła 189 kg. Średnia masa 19 byków z Polski w tym samym wieku wynosiła 138,5 kg. W rozmiarach ciała zaznacza się wyraźny dymorfizm płciowy. Samce (byki) są wyraźnie większe od samic (łań). Drugą cechą dymorfizmu jest obecność u samców poroża, które u jeleni byków nazywamy wieńcem. Tułów jelenia osadzony jest na długich, smukłych badylach zakończonych racicami, ponad którymi osadzone są szpile, odbijające się tylko w biegu lub w grząskim terenie i głębokim śniegu. Na długiej szyi, która u łań jest smukła, u byków grubsza i silniejsza osadzony jest łeb z ruchliwymi wąskimi łyżkami. Gęba jelenia zakończona jest chrapami (nagą śluzawicą), którymi jeleń wietrzy, a każdy ruch postrzega świecami. Od września na szyi i karku u dojrzałych byków pojawia się grzywa, która jest najdłuższa w miesiącach zimowych. W styczniu i lutym oznaki grzywy pojawiają się u młodych byków i starych łań. Ogon u jeleni nazywamy kwiatem. Na zadzie jelenia widnieje jasna wydłużona plama, zwana lustrem, które latem jest brązowożółte, a zimą zółtobiałe. Suknię (sierść) dorosłe jelenie zmieniają dwa razy do roku, wiosną(IV – VI) i jesienią (IX – początek XI). Narządy płciowe byka to jądra i pędzel, a podbrzusze nazywamy podczerwiem. Łania ma rodnię i grzęzy z czterema sutkami. Wiek jeleni można ocenic po ich wyglądzie i zachowaniu. Sylwetki zwierzą młodych są smukłe, o cienkiej szyi i wysoko noszonej głowie. W miarę upływu lat sylwetka wypełnia się, potężnieje, szyja grubieje, głowa noszona jest niżej. Maksymalna długość życia jeleni wynosi 18 lat, podczas gdy jeden osobnik żyje średnio 5-6 lat.

Tryb życia.

Drzewa i krzewy są najważniejszymi roślinami żerowymi jeleni. Najważniejszymi gatunkami drzew w pokarmi jeleni są: sosna zwyczajna, grab, brzoza, dęby, olsza, jarzębina, osika i klon, a spośród krzewów: leszczyna, kruszyna, malina, wierzby łoza i szara oraz jałowiec. Ruja zwana u jeleni rykowiskiem, przypada na wrzesień i początek października. Rykowisko to czas dołączania byków do chmar łań i toczenia walk o dominację nad nimi. Rzeczywiście walki występują tylko pomiędzy dorosłymi osobnikami o zbliżonej sile. Walkę poprzedza pojedynek głosowy. Ton i siła ryku często wystarcza, by odstraszyć słabszego rywala. Bezpośrednią konfrontację stanowi tzw. marsz równoległy, który pozwala rywalom na ocenę sylwetki i poroża, dopiero jeżeli obaj rywale nie zrezygnują dochodzi do pojedynku. Byki tworzą haremy łań o zmiennej liczebności, nawet do kilkunastu osobników. Najliczniejsze haremy posiadają byki 8-10 letnie. Byka prowadzącego chmarę rykowiskową nazywamy bykiem stadnym. Byki ryczą szczególnie intensywnie o zmroku, nocą i o świcie. Charakterystyczną cechą chmary rykowiskowej jest jej struktura. Każdą chmarę łań prowadzi łania licówka, za nią podążają jej cielę i kolejne osobniki ze stada. To ona głównie dba o bezpieczeństwo chmary, wytycza trasę wędrówki na żerowiska. Kiedy chmara podąża na żerowiska lub wraca o świcie, na samym jej końcu, często w odległości kilkudziesięciu metrów, podąża za nią byk stadny, by stale czuwać i nie pozwolić rywalom odbić choć jednej samicy. Byk w czasie godów jest bez reszty pochłonięty odwiecznym instynktem prokreacji i walką z rywalami. Przed rykowiskiem byka nazywamy kraśnym a po rykowisku, kiedy jest wychudzony, spadłym. Byk pozostaje z chmarą łań do końca rykowiska, czyli do momentu pokrycia ostatniej łani, po czym odchodzi od chmary, zaszywa się w niedostępnych ostępach i bardzo intensywnie żeruje.

Wszystkie podgatunki jelenia szlachetnego charakteryzują się dużym porożem (wieniec) o okrągłym pniu i dużej liczbie odrostków. Poroże zrzucane jest w połowie zimy i odrasta wczesną wiosną, osiągając największe rozmiary na początku lata u około 10-letnich osobników. Wiek ten jest tylko przybliżony, ponieważ u ekotypów jelenia karpackiego czy też mazurskiego okres ten przypada na 11-12 rok.

Wyrastające z możdżeni poroże składa się z dwóch tyk. Na każdej z tyk wyróżniana jest róża (krąg przy możdżeniu), perły (drobne zgrubienia) i odnogi (odgałęzienia, których liczba może dochodzić do 30). Pierwszą odnogą ponad różą jest tzw. oczniak, następnie nadoczniak, opierak. Powyżej opieraka może znajdować się widlica (2 odnogi układające się w literę V), lub korona (mianem korony nazywa się 3 lub więcej odnóg). Na dobrze rozbudowanym wieńcu mogą znajdować się dodatkowe odnogi na opieraku. Liczba odnóg i masa poroża zwiększa się z wiekiem jelenia do 10-14 roku życia, u starszych osobników maleje (proces ten nazywany jest uwstecznianiem się poroża). Rzadko kiedy można spotkać byka tak starego, że poroże całkowicie zanikło. Byk, u którego nie wykształciło się poroże, nazywany jest mnichem.

wieniec_jelenia

Budowa wieńca

W Polsce wyraźnie zróżnicowanie wagi wieńca występuje między jeleniami karpackimi i mazurskimi a resztą populacji. Byki z Karpat i Mazur mają przeważnie cięższe poroże 6-12 kg, a pozostałe w granicach 3,5-8 kg. Zdarzają się jednak wyjątki. Samica, zwana łanią, poroża nie ma.

korona_jelenia

Kształty koron wieńca jelenia.

 

Byki odstrzałowe dzielą się na trzy klasy według wieku:

Klasa Ia – pierwsze poroże (drugi rok życia), Klasa Ib – drugie i trzecie poroże (trzeci i czwarty rok życia), Klasa II – czwarte do ósmego poroża (od piątego do dziewiątego roku życia), Klasa III – dziewiąte poroże i dalsze (dziesiąty rok życia i starsze).

Kryteria odstrzałowe są zmienne i dlatego brak utrzymania stabilnych zasad selekcyjności oraz ich respektowania utrudnia długofalową politykę hodowlaną. Niżej podane kryteria ustalone zostały uchwałami NRŁ z dnia 14.07.1995 r. oraz zmienie i poprawione uchwałą z dnia 10.10.1995 roku. Prawidłowy rozwój poroża jelenia-byka w poszczególnych klasach wieku jest następujący: Klasa Ia wieku: Pierwsze poroże (drugi rok życia). W 7-8 miesiącu życia jeleń zaczyna budować możdżenia, na których w maju-czerwcu następnego roku wyrasta pierwsze poroże w formie tyk, bez róży i bez odnóg. Pierwsze poroże (szpiczak) wyciera ze scypułu w końcu września. Poroże szpiczaka, o wysokości półtorej wysokości uszu (łyżek), tj. 30 cm albo tępo zakończone tyki, a czasami z zaznaczonymi odnogami, wskazuje na dobrze zapowiadającego się byka. Klasa Ib wieku: Drugie i trzecie poroże (trzeci i czwarty rok życia). W końcu kwietnia lub na początku maja byk zrzuca pierwsze poroże i zaczyna budować nowe, które wyciera w końcu sierpnia. Drugie poroże przyszłościowego byka powinno mieć kształt ósmaka (oczniak, opierak i rozwidlenie grotu). Drugie poroże byk zrzuca w końcu marca lub na początku kwietnia i buduje nowe, które wyciera w końcu lipca. Trzecie poroże powinno mieć kształt regularnego ósmaka lub nieregularnego dziesiątaka albo powyżej. Klasa II wieku: Czwarte do ósmego poroża (od piątego do dziewiątego roku życia). Czwarte poroże i następne zrzuca byk w marcu, a dalsze już w końcu lutego i nowe piąte i następne nakłada do lipca, a wyciera je około połowy tego miesiąca. Czwarte poroże i następne są już coraz mocniejsze, a siódme-ósme powinno osiągnąć prawie najwyższą jakość, wysokość i masę. Ilość odnóg w koronie może wynosić 5 i więcej. Klasa III wieku: Dziewiąte poroże i następne (dziesięć lat życia i starsze). W tym wieku byk osiąga optymalną wielkość i urodę, a od jedenastego roku życia byk kwalifikowany jest jako łowny, jeśli jest prawidłowej budowy, a więc jeśli jest obustronnie koronny, o masie poroża powyżej przeciętnej dla danego regionu, określonej przez komisję hodowlaną rady łowieckiej. Rada łowiecka może obniżyć kryterium wieku byka łownego o jeden rok. Za odnogę uznaje się odrostek o długości 2 cm w klasie wieku Ib oraz o długości 5 cm w starszych klasach wieku.

Jakie są kryteria oceny prawidłowości odstrzału selekcyjnego jeleni?

Podstawę do oceny prawidłowości odstrzału selekcyjnego stanowi wiek byka (klasa), rodzaj poroża i zezwolenie na odstrzał. Ocena „0” to punkt zielony, a „X” to punkt czerwony, czyli stwierdzenie nieprawidłowości odstrzału.

Klasa Ia – pierwsze poroże(drugi rok życia):

  • wszystkie szpiczaki do wysokości łyżek (ok. 20 cm) o ostro zakończonych tykach – ocena – 1 „0”
  • wszystkie szpiczaki o ostro zakończonych tykach do półtorej wysokości łyżek (ok. 30 cm) – ocena 1 „0”
  • wszystkie szpiczaki o ostro zakończonych tykach o wysokości ponad półtorej wysokości łyżek (ponad 30 cm) – ocena – 1 „X”
  • wszystkie szpiczaki o tępo zakończonych tykach o wysokości ponad łyżki (ponad 20 cm) – ocena – 1 „X”
  • szpiczaki rozwidlone i koronne – ocena – 2 „X”

Klasa Ib – drugie i trzecie poroże (trzeci i czwarty rok życia):

  • myłkusy, szydlarze, widłaki, szóstaki i ósmaki nieregularne – ocena – 1 „0”
  • regularne ósmaki, nieregularne dziesiątaki – ocena – 1 „X”
  • regularne dziesiątaki i powyżej tej formy – ocena – 2 „X”

Klasa II – czwarte do ósmego poroże (od piątego do dziesiątego roku życia):

  • wszystkie byki niekoronne, jednostronnie koronne oraz obustronnie koronne, o masie poroża poniżej przeciętnej dla regionu – ocena – 1 „0”
  • wszystkie byki obustronnie koronne, o masie powyżej przeciętnej a nie medalowe – ocena – 1 „X”
  • wszystkie byki obustronnie koronne, medalowe – ocena – 2 „X”

Klasa III – dziewiąte poroże i powyżej (dziesiąty rok życia i powyżej):

  • wszystkie byki selekcyjne jak w klasie II oraz prawidłowo wykonany odstrzał łowny – ocena – 1 „0”
  • odstrzał byka obustronnie koronnego, o masie powyżej przeciętnej, o trofeum niemedalowym na odstrzał selekcyjny – ocena – 1 „X”
  • odstrzał byka łownego o trofeum medalowym na odstrzał selekcyjny – ocena – 2 „X”

Kryteria przeciętne masy poroża, 4 lub 5 kg, ustalają wojewódzkie rady łowieckie. Odstrzał myłkusów jest uznawany zawsze, bez względu na klasę wieku, za odstrzał prawidłowy i nie powoduje przyznawania punktu niebieskiego. Jeden punkt czerwony w drugiej klasie wieku sumuje się z punktami czerwonymi, uzyskanymi w poprzednich trzech latach w tej samej klasie wieku. Wstępna ocena prawidłowości odstrzału jest dokonywana przez osobę upoważnioną przez Zarząd koła w miejscu pozyskania i obejmuje opis poroża i klasę wieku byka. Cechy selekcyjności tej grupy wiekowej są takie same jak u byków w klasie II wieku. Na powstanie cech selekcyjności u tych byków ma wpływ starzenie się i przez to uwstecznianie się poroża, które zaczyna słabnąć, stopniowo masa wieńca przesuwa się w dół, a tyka staje się gładka, coraz mniej uperlona lub spłaszczona (wstążkowata), w koronie zmniejsza się liczba odnóg, w miejsce korony pojawia się iglica albo ostry długi grot, niebezpieczne szydło. Oczniak wydłuża się, a kąt między nim a tyką robi się coraz bardziej rozwarty. Wieniec w obrysie ma kształt trójkąta. Są to cechy uwstecznienia.

jelen_poroze

Rozwój poroża jelenia: a – prawidłowy; b – selekcyjny:

1 – pierwsze poroże; 2 – drugie poroże; 3 – trzecie poroże; 4 – czwarte poroże; 5 – piąte-szóste poroże; 6 – siódme-dziewiąte poroże; 7 – dziesiąte poroże i dalsze; 8 – uwsteczniające się poroże

 

Obrys wieńca: a - nieprawidłowy, selekcyjny; b - prawidłowy

Obrys wieńca: a – nieprawidłowy, selekcyjny; b – prawidłowy

Naturalnymi wrogami jeleni w Polsce są wilk, ryś i niedźwiedź. Jeleń szlachetny w Polsce jest zwierzyną z okresem ochronnym. Na jelenie byki polować wolno od 21 sierpnia do końca lutego, na łanie od 1 października do 15 stycznia, natomiast na cielaki od 1 października do końca lutego (rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne z 16.03.2005 r.). Według danych z inwentaryzacji przeprowadzonej w 2011 roku stan liczebności jelenia szlachetnego w Polsce wynosi ok. 190 tys. sztuk i od kilku lat nieustannie wzrasta (źródło: Brać Łowiecka 11/2011 na podstawie danych GUS na 31.03.2011).